بورس انرژی دریک نگاه

ایران به عنوان یکی از بزرگترین کشورهای تولیدکننده نفت و گاز و دارنده یکی از بزرگترین ذخایر و منابع هیدروکربوری جهان شناخته می‌شود. از طرف دیگر ایران به دلیل قرار گرفتن در شاهراه انرژی دنیا، موقعیت استراتژیک داشته و همواره به عنوان یکی از کشورهای دارای منابع غنی انرژی به شمار می رود.

از آنجا که یکی از بهترین و شفاف‌ترین مکانیزم‌های قیمت گذاری محصولات، عرضه آنها در بورس می‌باشد، در اوایل دهه 80 ایده تاسیس بورسی برای انجام معاملات نفت طی فرآیندی مشترک میان وزارتخانه های نفت و اقتصاد شکل گرفت. در فاز نخست برای محقق شدن این ایده در اواخر بهمن 1386 مبادلات فرآورده های نفت و پتروشیمی در بازار سرمایه آغاز گردید.

از سویی با وجود زیرساخت‌های موجود در صنعت برق کشور که آن را از کشورهای منطقه متمایز می‌سازد، همزمان با فعالیت‌ها در راستای شکل گیری بورس نفت، لزوم راه اندازی بورس برق در ادامه توسعه بازار برق کشور احساس شد. در خرداد 87 شورای عالی بورس موافقت اصولی خود را با تاسیس بورس برق اعلام نمود. در این بین تشکیل بازاری منسجم برای در بر گیری همه کالاهای از جنس انرژی و تشکیل بورسی جامع و واحد برای معاملات انواع حامل‌های انرژی پیشنهاد شد.

تلاش‌ها برای ورود نفت و سایر حامل‌های انرژی به بازار سرمایه و تعیین قیمت این محصولات در بورس ، اوایل سال 1390 شکل دیگری یافت. در این سال شورای عالی بورس تصمیم گرفت بورسی را با محوریت حامل‌های انرژی شکل دهد.

شورای عالی بورس و اوراق بهادار در جلسه 30/3/1390 با تجمیع درخواست‌های جداگانه برای راه اندازی بورس نفت و برق به راه اندازی بورس انرژی رای داد. بر این اساس بورس انرژی به عنوان چهارمین بورس کشور جهت عرضه محصولات نفت و مشتقات نفتی ، برق، گاز طبیعی ، زغال سنگ ، حق آلودگی و سایر حامل‌های انرژی شکل گرفت.

متعاقب صدور مجوز فعالیت بورس انرژی و برای تعیین گروه‌های سهامداری این بورس، سازمان بورس و اوراق بهادار، فراخوانی را در تاریخ 5/4/1390 جهت مشارکت نهادهای مالی و فعالان صنعت نفت ، گاز و فراورده های نفتی، برق و با قید ترکیب 60 درصد نهادهای مالی، 20 درصد فعالان صنعت برق و نفت و 20 درصد عموم مردم و سقف 5/2 درصد برای هر متقاضی منتشر نمود.

در تاریخ یازدهم اسفند 1390 مجمع عمومی مؤسس شرکت بورس انرژی برگزار گردید و از بین کاندیداهای عضویت در هیئت مدیره، 7 عضو اصلی و 2 عضو علی‌البدل انتخاب شدند.

بازارهای بورس انرژی

بورس انرژی دارای سه بازار فیزیکی، مشتقه و فرعی بوده که بازار فیزیکی شامل سه تابلوی برق، نفت و گاز و تابلوی سایر حامل های انرژی و بازار مشتقه شامل سه تابلوی سلف موازی استاندارد، قرارداد آتی و قرارداد اختیار معامله می باشد. در ضمن در بازار فرعی کالاهایی که خارج از گونه (Off grade) بوده و یا شرایط پذیرش در بازار فیزیکی را ندارد پذیرفته می شود.

مراحل انجام معاملات در بورس انرژی

به طور کلی برای انجام معاملات در بورس انرژی مراحلی باید طی شود که این امر به تفکیک خریدار و فروشنده به ترتیب زیر است:

مراحل انجام معاملات برای متقاضیان خرید از بورس انرژی

1-اخذ کد معاملاتی از بورس انرژی

2-تکمیل موجودی و ارایه سفارشات

3-انجام معامله

4- تسویه و تحویل

1-دریافت کد مشتری در بورس انرژی

1-1-دریافت کد برای متقاضیان خرید از بازار برق بورس انرژی

متقاضیان (شرکت های تولید و توزیع نیروی برق)، برای اخذ کد معاملاتی می بایست پس از مراجعه به شرکت مدیریت شبکه برق ایران و دریافت فرم تکمیل شده و ممهور "معرفی نامه جهت درخواست کد خاص برای معاملات برق در بورس انرژی" و تکمیل فرم های احراز هویت مشتری، درخواست کد معاملاتی و بیانیه ریسک، نسبت به اخذ کد معاملاتی از طریق این شرکت کارگزاری اقدام نمایند.

1-2-دریافت کد برای متقاضیان خرید از بازار فیزیکی و حضور در بازار مشتقه

1-2-1-تکمیل فرم درخواست کد مشتریان حقیقی/حقوقی

1-2-2-تکمیل فرم احراز هویت مشتریان حقیقی/حقوقی

که در آن اطلاعاتی در خصوص اساسنامه، شناسه ملي، شركت نامه، آگهي روزنامه رسمي در خصوص تأسيس و آخرين تغييرات آن، آگهي آخرين تغييرات مديران و صاحبان امضاي مجاز ، تركیب سهامداران، مالكان يا شركاء بالاي ده درصد، مؤسسان، اعضاي هيأت مديره و مدير عامل، بازرسان، حسابرسان و نشاني اقامتگاه مشتریان و... به ثبت می رسد.

1-2-3-ارایه مدارک اساسنامه، آخرین روزنامه رسمی، آخرین صورت های مالی و اظهارنامه مالیاتی، کپی شناسنامه و کارت ملی مدیرعامل، اعضاء هیات مدیره و صاحبین امضاء برای متقاضیان حقوقی

1-2-4- کپی شناسنامه و کارت ملی از تمامی صفحات برای متقاضیان حقیقی

یادآوری1: از آنجا که کارگزاری ملزم به تطبیق مدارک کپی با اصل می باشد، متقاضیان باید مدارک اصل را در هنگام ارایه مدارک به همراه داشته باشند.

یادآوری2: تکمیل فرم اقرارنامه و بیانیه ریسک برای متقاضیان حضور در بازار مشتقه بورس انرژی الزامی است.

2-تکمیل موجودی و ارایه سفارشات

قبل از پرداختن به موارد این حوزه باید مبنای رقابتی در بورس انرژی، انواع سفارشات، مقدار پیش پرداخت خرید و زمان انجام معاملات مشخص گردند که در ابتدا به این موارد اشاره می شود.

2-1-مبنای معاملات در بورس انرژی: معاملات بورس همواره برمبنای رقابت و به یکی از روش‌های حراج انجام می شود. اجرای سفارش‌ها براساس اولویت قیمت و درصورت تساوی قیمت‌ها براساس اولویت زمانی ورود سفارش به سامانه معاملات خواهد بود.

کالای برق در بورس انرژی بر اساس قرارداد سلف موازی دادوستد می شود و قراردادی است که در بازار مشتقه معامله شده و براساس آن مقدار معینی از دارایی پایه براساس مشخصات قرارداد سلف موازی استاندارد به فروش می‌رسد. وجه قرارداد مذکور باید درهنگام معامله و طبق زمانبندی تعیین شده در مشخصات قرارداد پرداخت و دارایی پایه درسررسید تحویل شود.

2-2-انواع سفارش ها: سفارش ها به لحاظ شرايط قيمتي شامل دو نوع سفارش محدود و سفارش با قیمت باز و از نظر اعتبار زماني سفارش نيز به سفارش روز، سفارش جلسه و سفارش مدت دار به شرط انقضاء در پايان هفته تقسیم می شوند.

2-3-مقدار پیش پرداخت برای خرید:

2-3-1-مقدار پیش پرداخت خرید از بازار برق: در حال حاضر حداقل حجم بسته قابل معامله در بازار برق در يك ساعت، يك مگاوات ساعت و حداقل تغيير سفارش قيمت، 10 ریال است و میزان پیش پرداخت قرارداد سلف موازی نیز به میزان 100% ثمن معامله می باشد که نزد شرکت سپرده گذاری مرکزی سپرده می شود.

2-3-2-مقدار پیش پرداخت خرید از بازار فیزیکی: در حال حاضر کلیه خریداران موظف اند تا 10 درصد از مبلغ خرید (بر مبنای مقدار خرید درخواستی ضرب در قیمت پایه عرضه) را به عنوان پیش پرداخت واریز نمایند.

2-4-تکمیل موجودی: کلیه خریداران از بازار فیزیکی موظف اند تا مبلغ پیش پرداخت را تا ساعت 10روز معامله به حساب سپرده گذاری مرکزی نزد یکی از بانک های عامل واریز نموده و فیش واریز را به کارگزاری ارسال تا اقدامات آتی در این زمینه به عمل آید.

2-5-ارایه سفارشات: همزمان با ارسال فیش واریزی، متقاضی باید نسبت به تکمیل و ارسال فرم درخواست خرید (فروش) که در آن نوع سفارش باید مشخص و به امضاء صاحبین امضاء مجاز رسانده شده باشد) اقدامات لازم را به عمل آورد.

3-انجام معاملات

در این بخش کارگزاری نسبت به انجام معامله مطابق با سفارش مشتری اقدام می نماید.

4- تسویه و تحویل

4-1-انواع روش‌های تسویه معاملات

4-1-1-تسویه نقد: در این روش وجه قرارداد ظرف مهلت تسویه به صورت نقدی توسط کارگزار خریدار به حساب تسویه واریز می‌گردد.

4-1-2-تسویه خارج از پایاپای: در این روش ظرف مهلت تسویه، سند تسویه خارج از پایاپای طبق فرمت شرکت سپرده‌گذاری مرکزی به تائید فروشنده و کارگزار فروشنده رسیده و به همراه سایر مستندات لازم توسط کارگزار خریدار به اتاق پایاپای ارائه می‌شود.

4-1-3-تسویه با تضمین: تسویه‌ای که با ضمانت‌نامه بانکی یا از طریق گشایش اعتبار اسنادی انجام می‌شود و صرفاً در خصوص معاملات نسیه است. روش تسویه معامله باید در اطلاعیه عرضه قید گردد. پس از انتشار اطلاعیه عرضه فقط تغییر روش‌ تسویه خارج از پایاپای به روش تسویۀ نقد یا تغییر روش تسویۀ با تضمین به روش تسویه نقد با درخواست خریدار و موافقت اتاق پایاپای امکان‌پذیر است.

4-2-انجام امور تسویه معاملات

4-2-1- معاملاتی که به روش نقد تسویه می‌شوند: واریز وجه قرارداد، کارمزدها و کسورات و حسب مورد ثبت تسویه توسط کارگزار.

4-2-2- معاملاتی که به روش خارج از پایاپای تسویه می‌شوند: ارائه سند تسویه خارج از پایاپای مطابق فرمت شرکت سپرده‌گذاری مرکزی و مستندات ضمیمه آن و واریز کارمزدها، کسورات و پیش‌ پرداخت معامله در صورت وجود.

4-2-3- معاملاتی که به روش تسویه با تضمین تسویه می‌شوند: ارائه ضمانت‌نامه، سند اعتبار اسنادی و سایر مستندات مطابق فرمت شرکت سپرده‌گذاری مرکزی به همراه واریز کارمزدها و کسورات.

یادآوری3: مهلت تسویه معاملات قراردادها در رینگ داخلی سه روز کاری و در رینگ بین‌المللی پنج روز کاری بعد از روز معامله است. تسویه وجوه معاملات قرارداد سلف موازی استاندارد طی مهلت تسویه به روش نقد انجام می‌شود.

در قراردادهای نقد، نسیه و سلف در صورت عدم صدور حواله خرید کالا طی مهلت مقرر، قرارداد فسخ می گردد و اصل وجه و خسارت‌ها و کارمزدها به شرح زیر پرداخت می‌شود:

در صورتی که فروشنده به هر نحو از صدور حواله خرید کالا خودداری نماید، وی مکلف است 5 درصد ارزش معامله را به عنوان خسارت انفساخ به همراه کلیه هزینه‌های مصوب اعم از دو سرکارمزد شرکت بورس انرژی، کارمزد کارگزار خریدار و فروشنده، دو سر کارمزد تسویه و دو سر حق نظارت سازمان بورس و اوراق بهادار را پرداخت نماید. خسارت انفساخ معامله باید حداکثر یک روز کاری پس از اعلام اتاق پایاپای و به صورت یکجا به نفع خریدار و به حساب بستانکاران موقت شرکت سپرده‌گذاری مرکزی واریز شود.

مراحل انجام معاملات برای متقاضی عرضه در بورس انرژی

اهم اقداماتی که باید توسط متقاضی عرضه محصولات در بورس انرژی انجام پذیرفته تا بتواند موفق به این امر شود به ترتیب زیر است:

1 -پذیرش در بازار

2-ارایه درخواست عرضه به کارگزاری

3-عرضه در بورس انرژی

4-دریافت وجوه معامله

1- پذیرش در بازار

همانگونه که عنوان گردید بازارهای بورس انرژی به سه دسته بازار فیزیکی، برق و مشتقه دسته بندی می شود. پذیرش متقاضی بستگی به تمایل به حضور در هر یک از این بازار ها را داشته که در ادامه پذیرش این بازارها تشریح می گردند.

1-1-پذیرش در بازار فیزیکی

فرآیند پذیرش شرکت بورس انرژی بر اساس دستورالعمل پذیرش کالا و اوراق بهادار مبتنی بر کالا در بورس انرژی مصوب مورخ 29/07/1391 هیئت مدیره ی سازمان بورس و اوراق بهادار می باشد. شرکت های متقاضی پذیرش در بازار فیزیکی می بایست از طریق شرکت های مشاور پذیرش (به طور مثال کارگزاری تامین سرمایه نوین) اقدام کنند. بدین ترتیب که متقاضیان باید مدارک زیر را (بر اساس آخرین وضعیت) تکمیل کرده و به کارگزار مشاور پذیرش ارایه نمایند.

فرم درخواست پذیرش

فرم پرسش نامه پذیرش

امیدنامه

فرم شناسه کالا

فرم تطابق کالا

فرم تعهد نامه

قرارداد مشاور پذیرش

یادآوری5: در حال حاضر شرکت کارگزاری تامین سرمایه نوین در هنگام عقد قرارداد به منظور ارایه خدمات مشاوره پذیرش هزینه ای از متقاضی دریافت نکرده و تنها عرضه کننده متعهد می شود در صورت پذیرش و عرضه در بورس انرژی، به مدت یکسال این امور را از طریق این شرکت کارگزاری اجرایی نماید.

در نهایت کارگزاری ضمن تکمیل چک لیست تحویل مدارک پذیرش، مدارک را به بورس انرژی ارایه می نماید.

یادآوری6: حداکثر زمان پذیرش 2 ماه پیش بینی شده است.

1-2-پذیرش در بازار برق

متقاضیان پذیرش در این بازار باید ضمن ارایه مدارک مذکور در بازار فیزیکی، فرم معرفی نامه پذیرش از مراجع ذیصلاح برای کالای برق را نیز تکمیل و به امضاء مراجع مربوطه رسانده و به کارگزاری ارایه نمایند.

1-3- پذيرش اوراق بهادار مبتني بر كالا در بازار مشتقه

کالاهایی می توانند در این بازار پذیرفته شوند که:

-1 محدوديت قانوني موثر جهت نقل و انتقال دارايي پايه وجود نداشته باشد.

-2 مرجع قيمتي روزانة قابل اتكا براي بازار نقدي دارايي پايه وجود داشته باشد.

-3 امكان تحويل فيزيكي دارايي پايه وجود داشته باشد.

در این راستا متقاضیان باید ضمن تکمیل امیدنامه به کارگزاری مراجعه نموده تا سایر مراحل پذیرش (با همراهی کارگزاری) اجرایی گردد.

یادآوری7: بورس انرژی در قبال پذیرش عرضه کننده کارمزدهای زیر را دریافت می کند:

1- كارمزد پذيرش كالا، كه به همراه درخواست پذيرش و تكميل مدارك اوليه از متقاضي دريافت مي شود كه برابر با 0007/0 ارزش برآوردي معاملات سالانه و تا سقف حداكثر 50 ميليون ريال مي باشد.

2- كارمزد درج كالا، كه بر اساس آمار سالانه عرضه كالا در بورس از عرضه كننده براي هر سال دريافت مي شود كه برابر با 0002/0 ارزش معاملات سالانه و تا سقف حداكثر 150 ميليون ريال مي باشد.

2- ارایه درخواست عرضه

عرضه کننده مجاز رینگ داخلی باید یک روز کاری قبل از روز معامله (حداکثر تا ساعت 13) نسبت به ارایه درخواست عرضه به کارگزاری اقدام نماید. لازم به ذکر است در درخواست باید مواردی مانند مشخصات کالا، محل تولید، نوع قرارداد، نحوه تسویه، قیمت پایه، مقدار قابل افزایش حجم عرضه و...... ذکر شود.

یادآوری 8: این مهلت برای رینگ صادراتی 3 روز می باشد.

متعاقباً کارگزاری بر اساس درخواست مذکور، نسبت به صدور اطلاعیه عرضه و ارسال به بورس انرژی اقدامات لازم را به عمل می آورد.

3-عرضه در بورس انرژی

این امر از سوی کارگزار منتخب عرضه کننده در بورس انرژی انجام می پذیرد.

4-دریافت وجوه معامله

پس از انجام تسویه هر قرارداد وجوه مربوطه توسط شرکت سپرده گذاری مرکزی و تسویه وجوه و از طریق بانک معرفی شده عرضه کننده، به عرضه کننده پرداخت می شود.

یادآوری 9: جرایم فروشنده

9-1-جرایم تاخیر در صدور حواله

در صورتی که فروشنده به هر نحوه از صدور حواله خرید کالا توسط کارگزار فروشنده طی مهلت مقرر جلوگیری نماید، مکلف است 5 درصد ارزش معامله را به عنوان خسارت انفساخ به همراه کارمزد خرید و فروش پرداخت نماید.

9-2-جرایم تاخیر در تحویل

در صورت عدم تحویل تمام و یا بخشی از کالا توسط فروشنده، خریدار می تواند درخواست تحویل با تاخیر (حداکثر تا دو ماه) و یا فسخ بخش تحویل داده نشده را به بورس انرژی ارایه نماید. در این راستا دو حالت زیر انجام می شود:

  • • در صورتی که خریدار درخواست فسخ بخش تحویل داده نشده را نماید، فروشنده علاوه بر پرداخت اصل مبلغ مقادیر تحویل نشده، 5 درصد ارزش کالا تحویل نشده را به همراه کارمزد خرید و فروش کالا را پرداخت نماید.
  • • در صورتی که خریدار درخواست تحویل کالا با تاخیر را داشته باشد، فروشنده مکلف است به ازای روزهای تاخیر بین پایان زمان تحویل و تاریخ تحویل کالا معادل 25% مبلغ مقادیر تحویل نشده را به عنوان جریمه پرداخت نماید.

در صورتی که در زمان توافق شده، تحویل با تاخیر نیز صورت نگیرد، فروشنده می باید علاوه بر پرداخت اصل مبلغ مقادیر تحویل نشده، 5 درصد ارزش کالا تحویل نشده را به همراه کارمزد خرید و فروش کالا پرداخت نماید.

یادآوری10: زمان بندی تحویل کالا از سوی فروشنده

فروشنده مکلف است حداکثر تا زمان های مقرر در زیر نسبت به تحویل کالا به خریدار اقدام نماید. لازم به ذکر است در صورت عدم تحویل در سررسیدهای تعیین شده، فروشنده باید جریمه پرداخت نماید که در بخش جرایم به آن اشاره شده است. لازم به ذکر است چنانچه تسویه حساب مشتری با تاخیر انجام پذیرد، فروشنده می تواند به ازای زمان بندی تحویل به شرح زیر است:

  • • در قراردادهای نقدی و نسیه، حداکثر تا 3 روز کاری پس از مهلت تسویه تحویل کالا باید به مشتری تحویل داده شود.
  • • در قراردادهای سلف با سررسید کمتر از 30 روز، حداکثر تا 5 روز تقویمی پس از سررسید تحویل کالا باید به مشتری تحویل داده شود.
  • • در قراردادهای سلف با سررسید 30 روز و بیشتر از 30 روز، حداکثر تا 15 روز تقویمی پس از سررسید تحویل کالا باید به مشتری تحویل داده شود.

کارمزد معاملات بورس انرژی و محاسبه

کارمزد معاملات بورس انرژی و محاسبه‌گر کارمزد

   شرح کارکزد خرید(درصد) سقف کارمزد خرید کارمزد فروش  سقف کارمزد فروش
شرکت بورس انرژی 0/04 100،000،000 0/04 100،000،000
شرکت سپرده گذاری مرکزی 0/25 100،000،000 0/025 100،000،000
شرکت مدیریت فناوری 0/015 100،000،000 0/015 100،000،000
سازمان بورس و اوراق بهادار 0/032 80،000،000 0/048 120،000،000
شرکت کارگزاری 0/15 100،000،000 0/15 100،000،000
جمع 0/262 480،000،000 0/278 520،000،000

کارمزد معاملات سلف موازی استاندارد نفت کوره در بورس انرژی

شرح خرید فروش جمع  حداکث کارمزد خرید
(میلیون ریال )
حد اکثر کارمزد فروش
(میلیون ریال)
 جمع حد اکثرکارمزد خرید و فروش
 (میلیون ریال)
کارمزد کارگزاران 0.00063 0.00063  0.00126 12.6 12.6 25.2
کارمزد بورس 0.000096 0.000144 0.00024 2 3 5
کارمزد تسویه و تحویل در اتاق پایاپای 0.0006 0.0006  0.0012 12 12 24
نرخ کارمزد (بورس و کارگزار) 0.001326 0.001374 0.0027 26.6 27.6 54.2
دی ان ان evoq, دات نت نیوک ,dnn
دی ان ان evoq